1 – Koha dhe vendi

Aimi i solsticit veror qe admirohet nga Stonehenge eshte kaq i mrekullueshem saqe vendi eshte i mbushur perhere me Druide te koheve moderne qe shkojne te shohin shihet ne nje linje me Heel Stone, nje prej gureve te medhenj te atij monumenti.

Studimet e fundit na konfirmojne qe kletet e lashte shihnin diellin te lindte nga Heel Stone gjate solsticit dimeror. Edhe me mbreslenes eshte monumenti, qe i perket vitit 300 para Krishtit, qe ndodhet ne Chankillo, ne Peru, ku nje linje prej 13 kullash shenjon pikat ku dielli lind ne muaj te ndryshem te vitit.

Qytetrimet primitive nuk perdorin qiellin vetem per te matur kohen: Polinesianet perdorin yjet per te lundruar nga Hawai deri ne Zelanden e Re, plot 7000 kilometra distance.

2 – Pasqyra e Tokes

Astronomet Kineze ishin te paret qe kryen studime te sakte te kozmosit. E konsideruan qiellin nje pasqyre te Tokes dhe yjet perfaqsonin rajonet e ndryshem te Kines: Shperthimi i nje ylli ne brendesi te nje bashkesie do te tregonte nje rebelim ne provincen respektive.

U shkon astronomeve Kineze merita e studimit te pare te Kometes Halley ne vitin 240 para Krishtit, si dhe pikasjes se nje supernove ne 1054, mbetjet e se ciles formuan nje mase te madhe gaze.

3 – Urdherimi i Qiellit

Filozofi Grek ishte nje nder te paret qe hodhi poshte idene e perhapur qe toka ishte ndoshta e sheshte, kur, ne shekullin Vl para Krishtit u mesoi nxenesve te tij se duhej te sihte patjeter sferike per shkak te formes se hijes se tij te projektuar ne Hene gjate nje Eklipsi henor.

Pothuajse 200 vjet me vone, Aristraku thoshte se toka rrotullohej prerreth diellit, por ideja e tij nuk pati shume sukses. Perkundrazi, fale Ptolemeut u braktis perfundimisht koncepti i lashte Grek i astronomise, per te mberritur ne konkluzionin, rreth vitit 150, se planetet pershkonin rrathe te vegjel perreth tokes, e cila nga ana e saj, duke u rrotulluar bente nje rreth me te madh. Teoria e tij u pranua ne fushen astronomike per me shume se 140o vite.

4 – “E megjithate leviz”

Bindja e njeriut si qender e universit pesoi nje ndryshim radikal ne vitin 1543, kur polaku Nikolas Koperniku botoi nje veper qe tregonte se si toka nuk ishte e pozicionuar ne qender te kozmosit, por eshte nje planet i thjeshte qe rrotullohet rreth diellit.

Vertetesia e teorise se tij u provua vetem ne 1610, kur Galileo Galilee drejtoi teleskopin nga qielli. Galileo verejti qe Staturni ishte i rrethuar nga 4 hena (pra nuk ishte e vertete qe toka nuk mund te levizte pa lene pas Hanen) dhe verejti fazat e Venusit, porve qe planeti rrotullohej rreth Diellit. Kisha ndaloi librat e Galileos, por nuk mund te pengonte imponimin e provave te tij.

5 – Ceshtje graviteti

Kur ne vitin 1665 universiteti i Cambridge u mbyll per shkak te nje epidemie, Isaac Newton u rikthye ne shtepine e tij ne Woolsthrope Manor, ne Lincolnshire, ku formuloi ligjin e famshem te gravitetit, sipas te cilit cdo trup ne univers terheq nje tjeter dhe vete eshte i terhequr.

Megjithate, nuk e beri publike deri kur u bind nga Edmond Halley, qe perdori ligjin e Newtonit per te demonstruar qe kometat qe ishin pare ne vitet 1531, ne 1607 dhe ne 1682 ishin te njejtat. Gjithmone ky ligj i lejoi Halleyt qe te parashikonte rikthimin e kometes ne vitin 1758. Edhe sot, Kometa mban emrin e tij.

6 – Bote te reja

Me 13 mars te vitit 1871 nje astronom me orgjine gjermane dyfishoi madhesine e sistemit diellor. William Herschel verejti nje planet te larget nga Dielli sa dyfishi i distances se vete Staturnit. U quajt Uran.

Ne vijim, astronomet kuptuan qe Urani pesonte nje shtytje gravittacionale nga ana e nje planeti edhe me te larget, dhe kjo coi ne vitin 1846 ne zbulimin e Neptunit. Plutoni, i pikasur per here te pare ne 1930, fillimisht u percaktua nje planet, por nje status i tille u modifikua ne 2006, kur zbriti ne renditje si “nanoplanet” per shkak te dimensioneve te vegjel.

7 – Centrali elektrik i yjeve

“Sa i perket yjeve, nuk do te jemi asnjehere ne gjendje te studiojme perberjen kimike”. Keshtu shkruante filozofi francez Auguste Comte ne 1835. Por vetem 20 vjet me vone, gjermanet Gustav Kirchoff dhe Robert Bunsen e pergenjeshtruan.

Identifikuan elementet e pranishem ne Diell duke krahasuar vijat e erreta te spektrit te tij me spektrat e pranishem ne laborator, te elementeve te tille si hidrogjeni dhe hekuri. Ne vitin 1920, astronomia angleze Cecilia Payne elaboroi permasat relative te elementeve, dhe provoi se pjesa me e madhe e universit perbehet nga hidrogjeni.

Kjo sherbeu per te demonstruar se si centrali elektrik i yjeve eshte ne thelb nje bombe me hidrogjen qe leviz ne hapsire. Astrifizikani Fred Hoyle tregoi se si elemente te tille kombinohenne nje menyre qe formojne yjet.

8 – Big Bang

Ne vitet e njezete astronomi amerikan Edwin Hubble bashke me Milton Humason zbuloi se galaksite i largoheshin njera-tjetres. Universi eshte ne zgjerim te vazhdueshem, thote belgu Georges Lamaitre, sepse ka lindur nga shperthimi i nje “atomi fillestar”, ai qe quhet Big Bang. E gjithe kjo u provua me ne fund ne 1965, kur shkencetaret amerikane Arno Penzias dhe Robert Wilson zbuluan, efektet aktuale te Big Bang.

9 – Te zeza te shnderritshme

Shkencetari i ushtrise amerikane, Stanley Hey, nuk u besonte syve kur ne shkurt te vitit 1942 verejti ate qe dukej si shperthim i nje radari gjerman, po te mos kish qene fakti qe rrotullohej ne qiell gjithe diten.

Hey kuptoi se behej fjale per nje leshim qe vinte nga dielli dhe lajmeroi menjehere astronomet qe tashme kishin zbuluar pulsar-et-sfera materie me madhesine e nje qyteti, por me te njejten mase sa dielli – dhe vrimat e zeza.

Keto te fundit jane monstra kozmike qe peshojne sa nje miliarde diej, dhe graviteti i tyre eshte kaq i fuqishem saqe edhe vete drita mbahet nga masa e tyre. Sapo gazi i yjeve fillon te vije verdalle vrimes se zeze, kjo rrotullohet si njeqind galaksi ne nje vorbull qe astronomet e quajne “quasar”.

10 – Kerkim i jetes ne bote te tjera

Ka vetem nje vend  ne te gjithe universin ku kemi sigurine qe ka forma jete, dhe eshte toka jone. Por kjo nuk do te thote qe nuk mund te zbulohet jete ne nje tjeter planet. Marsi eshte ndoshta shtepia e shume mikroorganizmave, sipas asaj qe eshte zbuluar nga eksperimente te ndryshem te kryer nga NASA ne 1976.

Vendbanime te tjere te mundshem ne brendesi te sistemit diellor jane oqeanet e mbuluar nga akulli i nje prej henave te Jupiterit, Evropa. Ka shume mundesi te kete jete ne planete te tjere: ne fund te fundit, astronomet kane zbuluar mbi 300 planete te alrget qe rrotullohen perreth yjeve te tjere dhe shkencetaret e programit SETI po ndertojne nje marres ne California, Allen Telescope Array, i cili mund te pikase transmetimet qe vijne nga forma jete inteligjente shume larg sistemit diellor.